Jak korzystać z instytucjonalnej klauzuli sumienia? Poradnik dla podmiotów leczniczych

Katarzyna Gęsiak

doi:10.37873/OIPress.72

Jak korzystać z instytucjonalnej klauzuli sumienia?

Poradnik dla podmiotów leczniczych

Katarzyna Gęsiak

Instytut Ordo Iuris

Seria: Poradniki

Szczegóły dotyczące monografii

ISBN-13 (15) 978-83-68211-85-6

DOI: https://doi.org/10.37873/OIPress.72

Słowa kluczowe: klauzula sumienia, podmiot leczniczy, Narodowy Fundusz Zdrowia, wolność sumienia, świadczenia zdrowotne, prawo medyczne, ochrona życia, aborcja

Opublikowane: 21 listopada 2025

Pliki do pobrania

Jak korzystać z instytucjonalnej klauzuli sumienia?

Publikacja powstała w odpowiedzi na nasilającą się presję polityczną i lobby aborcyjnego, które dążą do wprowadzenia w polskich szpitalach obowiązku wykonywania zabiegów przerywania ciąży. Dokument w formie pytań i odpowiedzi wyjaśnia, że lekarze nie są zobowiązani do dokonywania aborcji, a szpitale jako instytucje posiadają konstytucyjne narzędzie prawne umożliwiające uchylenie się od czynności sprzecznych z ich tożsamością ideową.

Kluczowym elementem publikacji jest wykazanie, że podmiot leczniczy może powoływać się na klauzulę sumienia bezpośrednio na mocy art. 53 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP. Choć przepisy ustawowe regulują wprost tylko klauzulę sumienia dla lekarzy, pielęgniarek i położnych, Trybunał Konstytucyjny potwierdził, że prawo to jest konstytucyjnym prawem człowieka przysługującym również osobom prawnym. Podmiot leczniczy może posiadać tzw. sumienie instytucjonalne, czyli tożsamość ideową stanowiącą kodeks etyczny determinujący zasady działalności placówki. Poradnik szczegółowo opisuje procedurę formalnego skorzystania z klauzuli. Druga część publikacji analizuje kontrowersyjne rozporządzenie Ministra Zdrowia z maja 2024 roku wprowadzające obowiązek wykonywania aborcji przez podmioty lecznicze z kontraktem NFZ. Autorka przekonująco argumentuje, że rozporządzenie to narusza art. 68 ust. 2 zd. 2 Konstytucji RP oraz wykracza poza granice upoważnienia ustawowego.

Publikacja stanowi kompleksowy przewodnik dla kierownictwa podmiotów leczniczych stojących przed presją wykonywania zabiegów sprzecznych z ich przekonaniami etycznymi. Autorka konsekwentnie wykazuje, że zarówno publiczne, jak i prywatne szpitale mają konstytucyjnie zagwarantowane prawo do odmowy wykonywania świadczeń nieleczniczych, jeśli są one sprzeczne z ich tożsamością ideową.

Katarzyna Gęsiak - Instytut Ordo Iuris

Absolwentka studiów prawniczych na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, stypendystka na Université de Liège w Belgii. Radca prawny, wpisana na listę radców prawnych w Okręgowej Izbie Radców Prawnych w Warszawie. Ukończyła studia podyplomowe „Prawo Medyczne i Bioetyka” na Uniwersytecie Jagiellońskim. Doświadczenie zdobywała, pracując w warszawskich kancelariach prawnych.

Bedford, E.L., The concept of institutional conscience, „The National Catholic Bioethics Quarterly" 2012, Vol. 12(3), s. 409–420.

Bosek, L., Klauzula sumienia [w:] Prawo wobec medycyny i biotechnologii, red. M. Safjan, Warszawa 2011, s. 25.

Bosek, L., Roszkiewicz, J., Konstytucyjne uwarunkowania systemu udzielania świadczeń zdrowotnych [w:] Organizacja systemu ochrony zdrowia, red. D. Bach-Golecka, R. Stankiewicz, System Prawa Medycznego, t. 3, Warszawa 2020, s. 215.

Flynn, C., Wilson, R.F., Institutional conscience and access to services: Can we have both?, „American Medical Association Journal of Ethics" 2013, Vol. 15(3), s. 226–235.

Guttmacher Institute, State Policies in Brief. Refusing to Provide Health Services, https://www.guttmacher.org/state-policy/explore/refusing-provide-health-services, dostęp: 9 października 2025.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dziennik Ustaw Nr 78, poz. 483 ze zm.

Nesterowicz, M., Karczewska-Kamińska, N., Prawa pacjenta do świadczeń medycznych a prawo lekarzy (szpitali) i osób innych zawodów medycznych do klauzuli sumienia, „Prawo i Medycyna" 2015, t. 17(2), s. 24.

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 stycznia 1991 r., U 8/90.

REEDAS, Global Map of Norms regarding Conscientious Objection to Abortion [stan na grudzień 2024 r.], https://redaas.org.ar/objecion-de-conciencia/global-map-of-norms-regarding-conscientious-objection-to-abortion, dostęp: 9 października 2025.

Rezolucja Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy nr 1763 (2010) z dnia 7 października 2010 r. w sprawie prawa do sprzeciwu sumienia w służbie zdrowia, https://nil.org.pl/uploaded_files/art_1585656790_rezolucja-rady-europy-prawo-do-klauzuli-sumienia-w-ramach-legalnej-opieki-medycznej.pdf, dostęp: 9 października 2025.

Roszkiewicz, J., Wolność sumienia osób prawnych. Tożsamość ideowa jako dobro osobiste i konstytucyjne prawo podmiotowe, Warszawa 2022, s. 19–39, 101, 104, 105–109, 115.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej, Dziennik Ustaw z 2025 r. poz. 400.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia zmieniające rozporządzenie w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej z dnia 14 maja 2024 r., Dziennik Ustaw z 2024 r. poz. 730.

Rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody Mazowieckiego z dnia 25 lipca 2014 r., LEX-I.4131.97.2014.JJ.

Sepper, E., Taking conscience seriously, „Virginia Law Review" 2012, Vol. 98(7), s. 1502–1573.

Tollefsen, Ch., Institutional Conscience, Corporate Persons, and Hobby Lobby [w:] Christianity and the Laws of Conscience, eds. J.B. Hammond, H.M. Alvare, Cambridge 2021, s. 395–413.

Uchwała Rady Powiatu Wołomińskiego z dnia 26 czerwca 2014 r. nr XLIII – 498/2014 w sprawie zmiany Statutu Szpitala Powiatowego w Wołominie – Samodzielnego Zespołu Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006 r., III CZP 8/06.

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dziennik Ustaw z 2025 r. poz. 1071, 1172.

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, Dziennik Ustaw z 2024 r. poz. 1568.

Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach, Dziennik Ustaw z 2023 r. poz. 166.

Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach, Dziennik Ustaw z 2020 r. poz. 226.

Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, Dziennik Ustaw z 2022 r. poz. 1575.

Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, Dziennik Ustaw z 2024 r. poz. 1287.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dziennik Ustaw z 2025 r. poz. 383.

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, Dziennik Ustaw z 2024 r. poz. 146.

Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, Dziennik Ustaw z 2024 r. poz. 581.

Ustawa z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych, Dziennik Ustaw z 2024 r. poz. 534 ze zm.

Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, Dziennik Ustaw z 2025 r. poz. 450.

Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej, Dziennik Ustaw z 2024 r. poz. 814.

Wildes, K.W., Institutional identity, integrity, and conscience, „Kennedy Institute of Ethics Journal" 1997, Vol. 7(4), s. 413–419.

Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2010 r., A., B. i C. v. Irlandia.

Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 14 grudnia 2023 r., M.L. v. Polska.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 września 2016 r., II GSK 695/15.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja 1997 r., K 26/96.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 października 2015 r., K 12/14.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 kwietnia 2016 r., U 1/15.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 maja 2018 r., U 1/16.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2020 r., K 1/20.

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 grudnia 2014 r., VII SA/Wa 2043/14.

Zielińska, E. [w:] Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Komentarz, red. E. Zielińska, Warszawa 2008, s. 561.

Pobrania

Dane do pobrania nie są jeszcze dostępne.

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.

Jak cytować

Gęsiak, K. (2025) Jak korzystać z instytucjonalnej klauzuli sumienia? Poradnik dla podmiotów leczniczych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris (Poradniki). doi:10.37873/OIPress.72.