Finding a way out of Poland's rule-of-law crisis
Possible courses of action and reform
On December 13, 2023, Poland entered a phase of unprecedented legal chaos. The government of Donald Tusk, invoking the principles of "transitional justice," engaged in systemic violations of the Constitution — from undermining the status of judges, through the unlawful takeover of the prosecution service, to blocking the publication of Constitutional Tribunal rulings.
The report by the Ordo Iuris Institute presents a precise roadmap for overcoming the rule of law crisis. Its authors, drawn from the legal and judicial community, identify concrete restorative measures and systemic reforms across eight key areas — ranging from the judiciary and the prosecution service to media freedom and religious education in schools.
The rule of law is not an abstraction — it is the foundation of security for each and every one of us. That is why this report is essential reading. By providing well-organized knowledge, charting a course for remedial action, and laying the groundwork for a cross-partisan dialogue on the shape of the justice system, it represents a significant contribution to the debate over the future of the constitutional state in Poland.
Doktor nauk prawnych. Współzałożyciel i Prezes Towarzystwa Naukowego Polskiego. Wiceprezes Ośrodka Analiz Prawnych, Gospodarczych i Społecznych
im. Hipolita Cegielskiego, członek zarządów Fundacji Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris oraz Fundacji Centrum Wspierania Inicjatyw dla Życia i Rodziny. Zastępca redaktora naczelnego czasopisma naukowego „Kultura Prawna”. Czterokrotny stypendysta stypendium Rektora Uniwersytetu Łódzkiego. Dysertację doktorską pt. Obywatelski odpis podatkowy jako potencjalne źródło finansowania kościołów i innych związków wyznaniowych w Polsce. Perspektywa prawnowyznaniowa obronił z jednogłośnym wyróżnieniem. Prelegent ponad dwudziestu międzynarodowych i ogólnopolskich konferencji
naukowych. Autor lub współautor ponad dwudziestu publikacji naukowych, w tym trzech monografii, a także kilkunastu projektów ustaw, ponad sześćdziesięciu analiz, opinii prawnych, raportów i poradników oraz ponad pięćdziesięciu komentarzy popularnonaukowych. Absolwent programów liderskich z zakresu prawa, zarządzania oraz funkcjonowania organizacji pozarządowych. W pracy naukowo-badawczej koncentruje się na prawie wyznaniowym, prawie konstytucyjnym
i prawach człowieka.
Sędzia Sądu Apelacyjnego w Krakowie, Prezes Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Sędziów Sędziowie RP. Absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1997–1999 asesor Sądu Rejonowego i orzekał w sprawach z zakresu prawa pracy. W 1999 r. został powołany na stanowisko sędziego i od tego czasu orzekał w sprawach cywilnych. W latach 1999–2020 Sędzia Sądu Rejonowego, przy czym w latach 2012–2020 delegowany do orzekania w Sądzie Okręgowym. W latach 2020–2023 Sędzia Sądu Okręgowego. Od marca 2023r. Sędzia Sądu Apelacyjnego. W sądach pełnił funkcje przewodniczącego wydziału, sędziego wizytatora, a także Prezesa Sądu Apelacyjnego. W dniu 25 maja 2012 r. Polska Sekcja Międzynarodowej Komisji Prawników przyznała sędziemu wyróżnienie w konkursie Sędzia Europejski 2011 r., a w dniu 29 marca 2018 r. tytuł honorowy Sędzia Europejski 2017. Uczestnik licznych konferencji oraz autor licznych publikacji naukowych.
Absolwentka studiów prawniczych na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, stypendystka na Université de Liège w Belgii.
Radca prawny, wpisana na listę radców prawnych w Okręgowej Izbie Radców Prawnych w Warszawie. Ukończyła studia podyplomowe Prawo medyczne i bioetyka na Uniwersytecie Jagiellońskim. Doświadczenie zdobywała, pracując w warszawskich kancelariach prawnych.
Prokurator, w służbie prokuratorskiej od grudnia 1993 r. od listopada 2021 r. pełni służbę w Biurze Lustracyjnym IPN, gdzie opracowuje kasacje od ostatecznych
orzeczeń zapadłych w procesach lustracyjnych. Uczestniczy w rozprawach kasacyjnych przed Sądem Najwyższym. W latach 2007–2016 pełnił funkcję
naczelnika Oddziałowego Biura Lustracyjnego IPN w Gdańsku. Prokurator Regionalny w Gdańsku i zastępca Dyrektora Biura Prokuratora Krajowego (2016–2021). Autor publikacji związanych z działalnością Biura Lustracyjnego, weryfikacją oświadczeń lustracyjnych i procesem lustracyjnym. Prezes Niezależnego Stowarzyszenia Prokuratorów Ad Vocem.
Absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego (dyplom z wyróżnieniem) i studiów podyplomowych „Polskie kadry dla UE”.
Starszy analityk w Instytucie Ordo Iuris, koordynuje program „Wolność i praworządność”, w tym witrynę Obserwator Praworządności. Wcześniej
pracował jako Główny Specjalista w Biurze Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców od początku działalności tego organu w 2018 roku do końca kadencji pierwszego Rzecznika. W swoich publikacjach naukowych podejmuje głównie tematykę zasady pomocniczości.
Doktor nauk prawnych. Sędzia orzekający od 2003 roku w warszawskich sądach gospodarczych, aktualnie w wydziale ds. upadłościowych i naprawczych. Prezes zarządu głównego Stowarzyszenia Prawnicy dla Polski. Przed 2015 r. prezes oddziału warszawskiego, wiceprezes zarządu głównego i przewodniczący zespołu ds. międzynarodowych Stowarzyszenia Sędziów Polskich „Iustitia”. W latach 2015–2019 podsekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości nadzorujący departamenty zajmujące się kadrami, organizacją i nadzorem administracyjnym nad sądownictwem powszechnym, legislacją w obszarze prawa cywilnego, współpracą międzynarodową, strategią i funduszami europejskimi. Wykładowca Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, Akademii Sztuki Wojennej i Collegium Intermarium. Uczestnik i prelegent kilkunastu seminariów krajowych oraz kilkudziesięciu międzynarodowych nt. postępowania cywilnego, a szczególnie postępowania w sprawach gospodarczych, organizacji i zmian ustrojowych sądownictwa, prawa konkurencji, prawa telekomunikacyjnego oraz znaków towarowych i wzorów użytkowych. Autor kilkudziesięciu publikacji naukowych (glosy, artykuły, komentarz do postępowań odrębnych w kodeksie postępowania cywilnego – współautor) oraz publicystycznych przede wszystkim z obszaru prawa procesowego cywilnego oraz organizacji i reformy sądownictwa.
Adwokat, doktor nauk prawnych. Uczeń prof. Zbigniewa Cieślaka. Członek i współzałożyciel Warszawskiego Seminarium Aksjologii Administracji.
Specjalista z zakresu prawa i postępowania administracyjnego oraz prawa gospodarczego publicznego. Autor wielu opracowań naukowych. Doświadczony praktyk.
Apel Instytutu Ordo Iuris w sprawie konieczności przeprowadzenia kontroli konstytucyjności Wytycznych i odpowiednich przepisów ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, https://stopzabijaniudzieci.pl/#petition, dostęp: 8.12.2025.
B. Bałazy, Ł. Bernaciński, Funkcjonowanie rynku medialnego w Polsce i innych wybranych państwach europejskich. Przeciwdziałanie koncentracji kapitału i ochrona pluralizmu mediów, Warszawa 2021.
CDL-AD(2024)029-e Poland – Joint Opinion of the Venice Commission and the Directorate General Human Rights and Rule of Law on European standards regulating the status of judges, adopted by the Venice Commission at its 140th Plenary Session (Venice, 11–12 October 2024), https://venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2024)029-e, dostęp: 3.02.2026.
Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 232).
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).
Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.).
Międzynarodowa Misja Obserwacji Wyborów w Rzeczpospolitej Polskiej – druga tura wyborów prezydenckich w dn. 1 czerwca 2025 r. Oświadczenia o wstępnych ustaleniach i wnioskach, https://www.osce.org/sites/default/files/f/documents/b/3/591926.pdf, dostęp: 11.02.2026.
Ministerstwo ignoruje konsekwentną linię orzeczniczą SN, chwytając się jednego postanowienia, w którym zawarto tezy sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa, Obserwator Praworządności, https://obserwator-praworzadnosci.pl/pl/ministerstwo-ignoruje-konsekwentna-linie-orzecznicza-sn-chwytajac-sie-jednego-postanowienia-w-ktorym-zawartotezy-sprzeczne-z-podstawowymi-zasadami-prawa/, dostęp: 23.02.2026.
Ministerstwo Zdrowia, Wytyczne w sprawie obowiązujących przepisów prawnych dotyczących dostępu do procedury przerwania ciąży, https://www.gov.pl/web/zdrowie/wytyczne-w-sprawie-obowiazujacych-przepisow-prawnych-dotyczacych-dostepu-do-procedury-przerwania-ciazy, dostęp: 10.02.2026.
Naruszenia zasad demokratycznego państwa prawnego i praworządności przez rząd Donalda Tuska po 13 grudnia 2023 r., red. Ł. Bernaciński, Warszawa 2025.
Obywatelski projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy – Prawo oświatowe (nr druku 1603/X kadencja), https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/PrzebiegProc.xsp?id=E5CC1B1BFDCC13D8C1258CDC005F37CC, dostęp: 4.12.2025.
Opinia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka z dnia 25 listopada 2025 r., znak: 310/2025/MPL.
Ordo Iuris zawiadamia prokuraturę i żąda zawieszenia prawa wykonywania zawodu przez lek. Gizelę Jagielską, Ordo Iuris, 25.07.2025, https://ordoiuris.pl/informacje-prasowe/ordo-iuris-zawiadamia-prokurature-i-zada-zawieszenia-prawa-wykonywania-zawodu-przez-lek-gizele-jagielska, dostęp: 8.12.2025.
Pismo Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 28 sierpnia 2025 r., znak: DKO–IV.0820.108.2025.
Projekt ustawy o przywróceniu prawa do sądu oraz rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, https://www.prezydent.pl/prawo/inicjatywy-ustawodawcze/projekt-ustawy-o-przywroceniu-prawa-do-sadu-oraz-rozpoznania-sprawy-bez-nieuzasadnionej-zwloki,115357, dostęp: 23.02.2026.
Rok dewastacji państwa prawa. Najważniejsze naruszenia praworządności i zasad demokracji przez rząd Donalda Tuska, red. Ł. Bernaciński, Warszawa 2024.
Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 22 marca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych (Dz. U. poz. 438).
Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 26 lipca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. poz. 1158).
Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 17 stycznia 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. poz. 66).
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 lutego 2024 r. zmieniające rozporządzenie – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. poz. 149).
Rozporządzenie z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej (Dz. U. z 2025 r. poz. 400).
Uchwała Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 2024 r. w sprawie przeciwdziałania negatywnym skutkom kryzysu konstytucyjnego w obszarze sądownictwa (M. P. z 2024 r. poz. 1068).
Uchwała w sprawie usunięcia skutków kryzysu konstytucyjnego lat 2015–2023 (M. P. z 2024 r. poz. 198).
Umorzenie śledztwa prowadzonego przeciwko podejrzanej notariusz w sprawie zdarzeń, do których doszło w siedzibie TVP przy ul. Woronicza i Polskiej Agencji Prasowej, Gov.pl, 2.12.2024, https://www.gov.pl/web/po-warszawa/umorzenie-sledztwa-prowadzonego-przeciwko-podejrzanej-notariusz-w-sprawie-zdarzen-do-ktorych-doszlo-w-siedzibie-tvp-przy-ul-woronicza-i-polskiej-agencji-prasowej, dostęp: 11.02.2026.
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 1691).
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2025 r. poz. 383 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1614).
Ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1461).
Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 18 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 334 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267).
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.).
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1461).
Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz. U. z 2024 r. poz. 1186).
Ustawa z dnia 28 stycznia 2016 r. – Prawo o prokuraturze (Dz. U. z 2024 r. poz. 390 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2024 r. poz. 622).
Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz. U. z 2018 r. poz. 3).
Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. Nr 95, poz. 425).
Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. z 2022 r. poz. 1575).
Ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz. U. z 2022 r. poz. 1722 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 12 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, https://orka.sejm.gov.pl/opinie10.nsf/nazwa/219_u/$file/219_u.pdf, dostęp: 3.02.2026.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 czerwca 2017 r., sygn. K 5/17 (Dz. U. poz. 1183).
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 marca 2019 r., sygn. K 12/18 (Dz. U. poz. 609).
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 października 2021 r., sygn. K 3/21 (Dz. U. poz. 1852).
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 marca 2022 r., sygn. K 7/21 (Dz. U. poz. 643).
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 listopada 2024 r., sygn. U 10/24, OTK-A 2024, nr 118.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2025 r., sygn. U 16/24.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 maja 2025 r., sygn. U 11/24, OTK-A 2025, nr 52.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 lipca 2025 r., sygn. U 2/25, OTK-A 2025, nr 75.
Downloads
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
How to Cite
Journal
