Czy Lewiatan zostanie królem naszych sumień? Prawo do sprzeciwu sumienia i postulaty jego likwidacji

Esej Bartosza Zalewskiego podejmuje analizę prawną i filozoficzną wolności sumienia oraz prawa do sprzeciwu sumienia w polskim porządku konstytucyjnym, odwołując się do hobbesowskiej metafory Lewiatana jako wszechwładnego państwa dążącego do zawłaszczania kolejnych sfer ludzkiej wolności. Autor wskazuje, że wolność sumienia jest zakorzeniona bezpośrednio w godności człowieka i stanowi — w świetle art. 53 ust. 1 Konstytucji RP oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego — swoiste „prawo praw". Zasadniczą część eseju wypełnia analiza klauzuli sumienia w zawodach medycznych.

Autor omawia szczegółowo wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r. (sygn. K 12/14), który stwierdził niezgodność z Konstytucją RP tych przepisów ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, które nakładały na lekarza korzystającego z klauzuli sumienia obowiązek wskazania pacjentowi „realnych możliwości" uzyskania danego świadczenia oraz obowiązek wykonania świadczenia w „innych przypadkach niecierpiących zwłoki". Trybunał jednoznacznie przesądził, że klauzula sumienia nie kreuje żadnego przywileju dla lekarza, lecz że to właśnie wolność sumienia — jako kategoria pierwotna i niezbywalna — musi być respektowana niezależnie od istnienia przepisów ustawowych ją potwierdzających. Autor sygnalizuje również wątpliwości konstytucyjne dotyczące analogicznych regulacji odnoszących się do pielęgniarek i położnych, a także postuluje pilne uregulowanie klauzuli sumienia dla farmaceutów i innych zawodów medycznych oraz derogację art. 3 ust. 2 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 1989 r., który pochodzi z okresu autorytarnych rządów komunistycznych. W końcowej części eseju autor ocenia projekt legislacyjny złożony przez klub Lewicy, zakładający zniesienie klauzuli sumienia z ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Projekt ten — pomijający milczeniem zarówno wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2015 r., jak i konstytucyjnie chronioną wolność sumienia w ogóle — autor uznaje za oparty na nieznajomości prawa i bezpośrednio sprzeczny z Konstytucją RP. Wskazuje przy tym, że jego ewentualne uchwalenie nie pozbawiłoby lekarzy prawa do sprzeciwu sumienia, które wynika wprost z ustawy zasadniczej, i podsumowuje konkluzją: ignorantia iuris nocet — nieznajomość prawa szkodzi, i to samemu prawodawcy.